इलेक्ट्रिशियन हा ITI मधील सर्वात लोकप्रिय आणि मागणी असलेला ट्रेड आहे. Electrician Trade अंतर्गत उमेदवारांना व्यावसायिक कौशल्ये, ज्ञान, Engineering Drawing, Workshop Calculation आणि Employability Skills चे प्रशिक्षण दिले जाते. याशिवाय, उमेदवारांना आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी Project Work आणि अभ्यासेतर उपक्रमांमध्ये सहभागी करून घेतले जाते.

📖 १. COURSE INFORMATION (अभ्यासक्रमाची माहिती)

Electrician Trade हा २ वर्षांचा अभ्यासक्रम आहे. या काळात उमेदवारांना सैद्धांतिक आणि व्यावहारिक अशा दोन्ही प्रकारचे प्रशिक्षण दिले जाते. खाली First Year आणि Second Year मधील प्रमुख विषयांची माहिती दिली आहे.

🔹 FIRST YEAR (पहिले वर्ष)

• Safety & Environment: अग्निशामक यंत्रांचा (Fire Extinguishers) वापर, कृत्रिम श्वसन पुनरुत्थान (Artificial Respiratory Resuscitation).
• Tools & Cables: ट्रेड टूल्स व त्यांचे मानकीकरण, Conductors, केबल्स, त्यांची Skinning आणि Joint Making.
• Basic Electrical Laws: Kirchhoff’s Law, Ohm’s Law, प्रतिरोधांचे नियम, Magnetism.
• Circuits: Single Phase आणि Poly-phase Circuits, ३-वायर / ४-वायर Balanced व Unbalanced Loads.
• Cells & Batteries: विविध प्रकारच्या Cells आणि त्यांच्या संयोगांचा वापर व देखभाल.
• Wiring Practice: MCB, Distribution Fuse Box, Energy Meters ची बसवणूक, IE Rules नुसार वायरिंग व Fault Detection.
• Earthing: Pipe Earthing आणि Plate Earthing.
• Light Fittings: HP/LP Mercury Vapour व Sodium Vapour Lamps.
• Measuring Instruments: Single Phase व Three Phase Circuits मधील मापन, Range Extension, Calibration व Testing of Meters.
• Equipment Repair: Heating Elements, Induction Heating Equipment, Grinding Machines, Washing Machines.
• Transformers: Transformer चे संचालन, कार्यक्षमता, Series-Parallel Operation, Transformer Oil बदलणे, Single-Phase Transformers चा Three Phase साठी संयोग.
• Winding: लहान Transformer चे Winding प्रॅक्टिस.

🔸 SECOND YEAR (दुसरे वर्ष)

• Rotating Machines: DC Machines, Induction Motors, Alternators आणि MG Sets.
• Machine Characteristics: वैशिष्ट्ये निश्चित करणे, कार्यक्षमता विश्लेषण, Starting, Speed Control, दिशा बदलणे (Reversing Direction).
• Synchronization: Alternator Synchronization, DC Machines व Induction Motors चे Winding व Overhauling.
• Electronics: Diodes, Bridge Rectifier, Switching Devices, Amplifiers, Wave Shape Generation, CRO द्वारे Testing.
• Control Panels: Control Cabinet चे डिझाईन, Control Elements एकत्र करणे व वायरिंग.
• Speed Control: AC/DC Motors चे Electronic Controller द्वारे Speed Control.
• Repair & Testing: Voltage Stabilizer, Emergency Light, Battery Charger, UPS, Inverter.
• Energy Systems: Thermal, Hydel, Solar आणि Wind Energy Systems.
• Distribution: Distribution System, Domestic Service Line, Relays, Circuit Breakers.
• EV Charging: Electric Vehicle Charging Stations ची बसवणूक व Troubleshooting.

🏫 २. TRAINING SYSTEM (प्रशिक्षण प्रणाली)

२.१ सामान्य माहिती

Directorate General of Training (DGT) ही Ministry of Skill Development & Entrepreneurship अंतर्गत कार्यरत संस्था आहे. Craftsman Training Scheme (CTS) आणि Apprenticeship Training Scheme (ATS) या दोन प्रमुख योजना आहेत.

Electrician Trade हा CTS अंतर्गत देशभरातील ITI मध्ये शिकवला जाणारा सर्वात लोकप्रिय अभ्यासक्रम आहे. हा २ वर्षांचा अभ्यासक्रम आहे. यामध्ये Domain Area (Trade Theory & Practical) आणि Core Area (Employability Skills) यांचा समावेश होतो. प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर उमेदवाराला DGT कडून National Trade Certificate (NTC) प्रदान केले जाते, जे जगभर मान्यताप्राप्त आहे.

२.२ PROGRESSION PATHWAYS (करिअरच्या संधी) 📈

• ✅ उद्योगात Electrician म्हणून नोकरी → Senior Electrician → Supervisor → Manager पदापर्यंत प्रगती.
• ✅ संबंधित क्षेत्रात Entrepreneur (उद्योजक) बनू शकता.
• ✅ NIOS मार्फत १०+२ परीक्षा देऊन Higher Secondary Certificate मिळवू शकता.
• ✅ Lateral Entry द्वारे Diploma in Engineering मध्ये प्रवेश घेऊ शकता.
• ✅ विविध उद्योगांमध्ये Apprenticeship कार्यक्रमात सामील होऊन National Apprenticeship Certificate (NAC) मिळवू शकता.
• ✅ Crafts Instructor Training Scheme (CITS) मध्ये प्रवेश घेऊन ITI मध्ये Instructor बनू शकता.
• ✅ DGT अंतर्गत Advanced Diploma (Vocational) कोर्सेस करू शकता.

२.३ COURSE STRUCTURE (अभ्यासक्रमाची रचना) 📊

दोन वर्षांमधील विविध घटकांच्या Training Hours चे वितरण:

२.४ ASSESSMENT & CERTIFICATION (मूल्यमापन व प्रमाणपत्र) 🎓

प्रशिक्षणार्थीची कौशल्ये, ज्ञान आणि वृत्ती यांची चाचणी Formative Assessment (अभ्यासक्रमादरम्यान) आणि Summative Assessment (अभ्यासक्रमाच्या शेवटी) द्वारे घेतली जाते.

अ) सातत्यपूर्ण मूल्यमापन (Internal / Formative Assessment):

• Formative Assessment Method द्वारे Assessment Criteria ची चाचणी.
• संस्था प्रत्येक प्रशिक्षणार्थीची Individual Portfolio ठेवते.
• गुण Formative Assessment Template नुसार — www.cstaricalcutta.gov.in किंवा www.bharatskills.gov.in वर उपलब्ध.

ब) अंतिम मूल्यमापन (Summative Assessment):

• All India Trade Test द्वारे NTC प्रदान करण्यासाठी DGT चाचणी घेते.
• परीक्षेचा नमुना व गुणरचना DGT द्वारे सूचित केली जाते.
• Learning Outcomes व Assessment Criteria हे प्रश्नपत्रिकेचा आधार असतात.
• परीक्षक Practical Examination दरम्यान Individual Trainee Profile तपासतो.

२.४.१ PASS REGULATION (उत्तीर्ण होण्याचे नियम) ✅

• दोन वर्षांच्या अभ्यासक्रमांसाठी: प्रत्येक वर्षाच्या परीक्षेला ५०% वेटेज.
• किमान उत्तीर्ण टक्केवारी:
  • Trade Practical व Formative Assessment: ६०%
  • इतर सर्व विषय: ३३%

२.४.२ ASSESSMENT GUIDELINE (मूल्यमापन मार्गदर्शक) 📋

• मूल्यमापनासाठी कोणतेही कृत्रिम अडथळे नसावेत.
• विशेष गरजा (Special Needs) विचारात घ्याव्यात.
• विचारात घ्यावयाच्या बाबी: Team Work, कचरा/स्क्रॅप कमी करणे, वर्तणूक, पर्यावरण संवेदनशीलता, नियमित उपस्थिती.
• Occupational Safety, Health and Environment (OSHE) बाबत संवेदनशीलता.
• Self-Learning Attitude चा विचार करणे.

मूल्यमापनासाठी पुरावे (Evidence Based Assessment):

• Labs/Workshop मध्ये केलेले काम
• Record Book / दैनंदिन डायरी
• मूल्यमापनाची उत्तरपत्रिका
• Viva-Voce
• Progress Chart
• उपस्थिती व वेळपालन
• Assignment
• Project Work
• Computer Based Multiple Choice Question परीक्षा
• Practical Examination