⚡ Power Exercise 2.1.107
📘 Electrician – DC Generator
📋 Job Sheet
🌐 Bilingual
Identify terminals, parts and DC connections of different types of DC machines
🎯 Objective
🎯 उद्दिष्ट
To identify terminals, parts and make DC connections of different types of DC machines using the test lamp method.
टेस्ट लॅम्प पद्धतीचा वापर करून वेगवेगळ्या प्रकारच्या डीसी मशीन्सचे टर्मिनल्स, भाग ओळखणे व डीसी कनेक्शन्स करणे.
🔧 Materials Required
| # | English | मराठी | Specification | Qty |
|---|---|---|---|---|
| 1 | PVC Insulated Cable | पी.व्ही.सी. इन्सुलेटेड केबल | 3/20 of 660V grade | 5 m |
| 2 | Kit-Kat Fuse Unit | किट-कॅट फ्यूज युनिट | 250V, 16A | 1 Set |
| 3 | Pendent Lamp Holder | पेंडंट लॅम्प-होल्डर | 240V, 6A | 1 No. |
| 4 | SPT Switch | एस.पी.टी. स्विच | 240V, 6A | 1 No. |
| 5 | BC Lamp | बी.सी. लॅम्प | 25/40W, 240V | 1 No. |
| 6 | Fuse Wire | फ्यूज वायर | 5A | As reqd. |
| 7 | Cleaning Cloth | स्वच्छता कापड | — | As reqd. |
| 8 | Screwdriver Set | स्क्रूड्रायव्हर सेट | Insulated | 1 Set |
⚠️ Safety Precautions
⛑️ Always wear safety shoes and use insulated tools. Do not touch live terminals with bare hands. Ensure proper earthing. Use correct fuse rating.
⛑️ नेहमी सुरक्षा शूज घाला व इन्सुलेटेड साधने वापरा. उघड्या हातांनी लाइव्ह टर्मिनल्सला स्पर्श करू नका. योग्य अर्थिंग असल्याची खात्री करा. योग्य रेटिंगचा फ्यूज वापरा.
📌 TASK 1: Name Plate Reading & Terminal Layout
Procedure
कृती
- Read the name-plate details of the given DC compound machine and record them in the table below.
- दिलेल्या डीसी कंपाउंड मशीनचे नेमप्लेट तपशील वाचा व खालील तक्त्यात नोंदवा.
- Remove the terminal box cover carefully (do not spoil screw heads).
- टर्मिनल बॉक्स कव्हर काळजीपूर्वक काढा (स्क्रू हेड्स खराब करू नका).
- Sketch the layout of the terminals as you see them in the space provided.
- तुम्हाला दिसत असलेल्या टर्मिनल्सचा लेआउट दिलेल्या जागेत काढा.
📋 Name Plate Details
| Parameter | Value |
|---|---|
| Machine Type | |
| Rated Voltage | |
| Rated Current | |
| Rated Speed (RPM) | |
| Power Rating (kW/HP) | |
| Insulation Class | |
| Connection Type |
📐
[Insert your Terminal Box Layout Sketch here]
[तुमचा टर्मिनल बॉक्स लेआउट स्केच इथे घाला]
Fig. 1: Terminal Box Layout
🔬 TASK 2: Test Lamp Method – Identify Pairs of Terminals
💡
[Insert Test Lamp Circuit Diagram here]
[टेस्ट लॅम्प सर्किट डायग्राम इथे घाला]
Fig. 2: Test Lamp Circuit
Procedure
कृती
- Prepare a test lamp for 240V 25W.
- २४०V २५W साठी टेस्ट लॅम्प तयार करा.
- Connect Probe 1 to terminal 1. Touch Probe 2 to terminals 2,3,4,5,6 one by one.
- प्रोब १ टर्मिनल १ ला कनेक्ट करा. प्रोब २ टर्मिनल २,३,४,५,६ ला एक-एक करून स्पर्श करा.
- Observe the lamp condition (Bright / Dim / Spark) and record in Table 1.
- लॅम्पची स्थिती (प्रखर / अंधुक / ठिणगी) निरीक्षण करा व तक्ता १ मध्ये नोंदवा.
📊 Table 1: Terminal Pair Identification
| Sl. No. | Terminals | Lamp Condition | Identification |
|---|---|---|---|
| 1 | 1 – 2 | ||
| 2 | 1 – 3 | ||
| 3 | 1 – 4 | ||
| 4 | 1 – 5 | ||
| 5 | 1 – 6 |
💡 Observation: Lamp glows Bright → Armature or Series Field (Low Reactance). Dim / Spark → Shunt Field (High Reactance).
💡 निरीक्षण: लॅम्प प्रखर पेटला → आर्मेचर किंवा सिरीज फील्ड (कमी रिऍक्टन्स). अंधुक / ठिणगी → शंट फील्ड (उच्च रिऍक्टन्स).
✅ Conclusion – Terminal Pairs
| Pair | Terminals | Marking |
|---|---|---|
| Armature | ____ & ____ | A1 – A2 |
| Shunt Field | ____ & ____ | E1 – E2 |
| Series Field | ____ & ____ | D1 – D2 |
🖌️ TASK 3: Brush Test – Identify Armature Terminals
🔄
[Insert Brush Test Connection Diagram here]
[ब्रश टेस्ट कनेक्शन डायग्राम इथे घाला]
Fig. 3: Brush Test – Probe to Brush
- Connect Probe 1 to any one bright (low resistance) pair.
- प्रोब १ कोणत्याही एका प्रखर (कमी रेझिस्टन्स) जोडीला कनेक्ट करा.
- Touch Probe 2 to the brush (avoid touching body/frame).
- प्रोब २ ब्रशला स्पर्श करा (बॉडी/फ्रेमला स्पर्श होणार नाही याची काळजी घ्या).
- If lamp glows → that pair is Armature (A1-A2). The other bright pair → Series Field (D1-D2).
- जर लॅम्प पेटला → ती जोडी आर्मेचर (A1-A2) आहे. दुसरी प्रखर जोडी → सिरीज फील्ड (D1-D2).
🔧 TASK 4: Identify Parts of DC Machine
⚙️
[Insert DC Machine Cross-Section / Parts Diagram here]
[डीसी मशीन क्रॉस-सेक्शन / भाग आकृती इथे घाला]
Fig. 4: DC Machine Parts
| No. | Part (English) | Part (मराठी) | Function |
|---|---|---|---|
| 1 | Yoke / Frame | योक / फ्रेम | Mechanical support & magnetic path |
| 2 | Pole Core | पोल कोर | Supports field winding |
| 3 | Pole Shoe | पोल शू | Spreads magnetic flux evenly |
| 4 | Field Winding | फील्ड वाइंडिंग | Produces magnetic field |
| 5 | Armature Core | आर्मेचर कोर | Holds armature winding |
| 6 | Armature Winding | आर्मेचर वाइंडिंग | EMF induced here |
| 7 | Commutator | कम्युटेटर | Converts AC to DC |
| 8 | Brushes | ब्रशेस | Collect current from commutator |
| 9 | Brush Holders | ब्रश होल्डर्स | Hold brushes in position |
| 10 | Shaft | शाफ्ट | Transmits mechanical power |
| 11 | Bearings | बेअरिंग्स | Supports rotating shaft |
| 12 | Cooling Fan | कूलिंग फॅन | Cools the machine |
| 13 | Terminal Box | टर्मिनल बॉक्स | Houses electrical terminals |
🔌 TASK 5–7: DC Generator Connections
🔹 Shunt Generator Parallel Field
📊
[Insert DC Shunt Generator Connection Diagram]
[डीसी शंट जनरेटर कनेक्शन डायग्राम]
Fig. 5: Shunt Generator – Field parallel to Armature
🔹 Series Generator Series Field
📊
[Insert DC Series Generator Connection Diagram]
[डीसी सिरीज जनरेटर कनेक्शन डायग्राम]
Fig. 6: Series Generator – Field in series with Armature
🔹 Compound Generator (Short & Long Shunt)
📊
[Insert Short Shunt Compound Generator Diagram]
[शॉर्ट शंट कंपाउंड जनरेटर डायग्राम]
Fig. 7: Short Shunt Compound
📊
[Insert Long Shunt Compound Generator Diagram]
[लाँग शंट कंपाउंड जनरेटर डायग्राम]
Fig. 8: Long Shunt Compound
⚡ Connection Summary: Shunt Field – Parallel | Series Field – Series | Compound – Both
⚡ कनेक्शन सारांश: शंट फील्ड – समांतर | सिरीज फील्ड – सिरीज | कंपाउंड – दोन्ही
📝 Observation Table
| Parameter | Value / Observation |
|---|---|
| Armature Resistance (A1-A2) | _______ Ω |
| Series Field Resistance (D1-D2) | _______ Ω |
| Shunt Field Resistance (E1-E2) | _______ Ω |
| Insulation Resistance | _______ MΩ |
| Test Lamp – Armature | Bright / Dim |
| Test Lamp – Series Field | Bright / Dim |
| Test Lamp – Shunt Field | Bright / Dim / Spark |
✅ Conclusion
- Successfully identified all six terminals of DC compound machine using test lamp method.
- टेस्ट लॅम्प पद्धतीने डीसी कंपाउंड मशीनचे सर्व सहा टर्मिनल्स यशस्वीरित्या ओळखले.
- Distinguished between armature, shunt and series field terminals.
- आर्मेचर, शंट व सिरीज फील्ड टर्मिनल्समध्ये फरक केला.
- Identified all major parts of DC machine.
- डीसी मशीनचे सर्व प्रमुख भाग ओळखले.
- Connected DC shunt, series and compound generators correctly.
- डीसी शंट, सिरीज व कंपाउंड जनरेटर्स योग्यरित्या कनेक्ट केले.
📋 Assessment Checklist
| # | Task | Marks | Achieved |
|---|---|---|---|
| 1 | Name plate reading & interpretation | 10 | |
| 2 | Terminal box layout sketching | 10 | |
| 3 | Test lamp preparation | 10 | |
| 4 | Terminal pair identification | 20 | |
| 5 | Armature terminal identification (Brush Test) | 15 | |
| 6 | Parts identification | 15 | |
| 7 | Shunt / Series / Compound connections | 20 | |
| 8 | Safety & cleanliness | 10 |