⚡ Power Exercise 2.1.108

📋 Table 1: Demonstration Lesson Plan

प्रात्यक्षिक पाठ नियोजन क्र.	डेमोस्ट्रेशनचे नांव
108	Measure Field and Armature Resistance of DC Machines डीसी मशीनचे फील्ड (Field) व आर्मेचर (Armature) प्रतिरोध (Resistance) मोजणे.

🎯 Table 2: Objective & Skills

उद्देश (OBJECTIVE)	कोशल्ये (SKILLS)
१. Voltmeter आणि Ammeter Method द्वारे DC Machine चे Shunt Field Resistance मोजणे.	• Voltmeter-Ammeter Method (Shunt Field): 220V DC Supply, Voltmeter (0-500V), Milli-ammeter (0-100mA) व Rheostat (250Ω, 1A) वापरून Shunt Field Resistance मोजणे.
२. Ohmmeter Method द्वारे DC Machine चे Shunt Field Resistance मोजणे व परिणामांची तुलना (Compare) करणे.	• Ohmmeter Method (Shunt Field): Series Type Ohmmeter/Multimeter वापरून High Value Resistance (Shunt Field) मोजणे.
३. Voltmeter आणि Ammeter वापरून Armature Resistance मोजणे.	• Voltmeter-Ammeter Method (Armature): 24V Battery, Voltmeter (0-25V), Ammeter (0-5A) व Rheostat (10Ω, 5A) वापरून Armature Resistance मोजणे.
४. Ohmmeter Method द्वारे Armature Resistance मोजणे व पडताळणी (Verify) करणे.	• Ohmmeter Method (Armature): Shunt Type Ohmmeter/Multimeter वापरून Low Value Resistance (Armature) मोजणे.
—	• Armature Holding: Armature वेगवेगळ्या (Different) Positions वर फिरवून (Rotate) Reading Constant आहे का ते तपासणे. • Resistance Calculation: R = V/I सूत्र वापरून प्रत्येक Reading साठी Resistance काढणे व Average Value मोजणे. • Comparison: Voltmeter-Ammeter Method व Ohmmeter Method च्या Readings ची तुलना करणे व फरकाची (Difference) कारणे (Reasons) लिहिणे.

📅 Table 3: Date

निर्यातित तारीख	डेमोस्ट्रेशन घेतल्याची तारीख
11 August 2026

📦 Table 4: Preparation

पूर्व तयारी

प्रात्यक्षिकासाठी लागणारी सर्व साधने (Screwdriver, Insulated Combination Pliers, D.E. Spanner Set) व उपकरणे (DC Compound Machine 220V/3KW, Car Battery 24V 100AH, Rheostat 250Ω 1A, Rheostat 10Ω 5A, MC Voltmeter 0-25V, MC Voltmeter 0-500V, MC Ammeter 0-100mA, MC Ammeter 0-5A, Series/Shunt Type Ohmmeter 0-50Ω) व Connecting Cables वर्किंग टेबलवर आणून ठेवणे. तसेच Circuit Diagrams (Fig 1, 2, 3, 4, 5) व Tables (1, 2) चे प्रिंटआउट काढणे.

🛠️ Table 5: Raw Materials & Tools

कच्चा माल (Raw Materials)

साहित्य व साधने (Tools, Instruments & Materials)

• PVC Insulated copper cable 1.5 sq mm – 5 m • Crocodile clips 16A – 4 Nos. • Test lamp – 1 No

Tools/Instruments: • Screwdriver 150 mm – 1 No. • Insulated combination pliers 150 mm – 1 No. • D.E. spanner set 5mm to 18mm – 1 Set • M.C. voltmeter 0 to 25V – 1 No. • M.C. voltmeter 0 to 500V – 1 No. • M.C. ammeter 0 to 100 milli-amperes – 1 No. • M.C. ammeter 0 to 5A – 1 No. • Series/Shunt type ohmmeter 0-50 ohms – 1 No. Equipment/Machines: • Car battery 24V, 100 AH – 1 No. • Rheostat 250 ohms, 1 ampere – 1 No. • DC compound machine 220V/3KW – 1 No. • Rheostat 10 ohm 5A – 1 No.

🔗 Table 6: Review & Link

इतर आवश्यक बाबी

पूर्वपिठका (REVIEW) : मागील प्रात्यक्षिक (Practical No. 107) मध्ये आपण DC Machines चे Terminals, Parts व DC Connections ओळखणे शिकलो. आता आपण DC Machine चे Field Resistance व Armature Resistance Voltmeter-Ammeter Method व Ohmmeter Method द्वारे कसे मोजतात हे शिकणार आहोत. सांगड (LINK) / प्रेरणा : DC Machine चे Resistance मोजणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे कारण यावरून Machine ची Efficiency, Losses व Performance ठरते. Shunt Field Resistance High Value (शेकडो Ohms) असते तर Armature Resistance Low Value (काही Ohms) असते. Voltmeter-Ammeter Method व Ohmmeter Method मध्ये Readings मध्ये फरक का येतो? Armature Resistance मोजताना Armature का Hold करावे लागते? या सर्व गोष्टींचा प्रत्यक्ष सराव आज आपण करणार आहोत.

📝 Table 7: Procedure / INFORMATION POINTS / SPOT-HINT

🔹 TASK 1: Voltmeter आणि Ammeter Method द्वारे Shunt Field Resistance मोजणे

🔹 TASK 2: Ohmmeter द्वारे Shunt Field Resistance मोजणे

🔹 TASK 3: Voltmeter आणि Ammeter वापरून Armature Resistance मोजणे

🔹 TASK 4: Ohmmeter वापरून Armature Resistance मोजणे

📊 Table 8: Shunt Field Resistance (Voltmeter-Ammeter Method)

क्र. (Sr.)	Current (I) in mA	Voltage (V) in Volts	Resistance R = V/I (Ω)
1	20
2	40
3	60
4	80
5	100
Average Shunt Field Resistance (सरासरी शंट फील्ड प्रतिरोध)			_______________ Ω

📊 Table 9: Armature Resistance (Voltmeter-Ammeter Method)

क्र. (Sr.)	Current (I) in Amperes	Voltage (V) in Volts	Resistance R = V/I (Ω)
1	0.5
2	1.0
3	1.5
4	2.0
5	2.5
Average Armature Resistance (सरासरी आर्मेचर प्रतिरोध)			_______________ Ω

📊 Table 10: Comparison of Results / परिणामांची तुलना

Resistance Type	Voltmeter-Ammeter Method (Ω)	Ohmmeter Method (Ω)	Difference (Ω)
Shunt Field Resistance
Armature Resistance

📝 Table 11: Reasons for Difference (फरकाची कारणे)

क्र. (Sr.)	कारण (Reason)
1.	Voltmeter-Ammeter Method मध्ये Voltmeter चा Loading Effect (Voltmeter मधून काही Current वाहतो, ज्यामुळे Ammeter Reading वाढते).
2.	Ohmmeter Method मध्ये Internal Battery Voltage कमी असते, त्यामुळे Non-Linear Reading येऊ शकते.
3.	Armature Resistance मोजताना Brush Contact Resistance मुळे Readings मध्ये फरक येतो.
4.	Temperature Effect: Voltmeter-Ammeter Method मध्ये Current वाहत असल्याने Winding गरम होते, त्यामुळे Resistance वाढतो.
5.	Instrument Accuracy: दोन्ही Methods मध्ये वापरल्या जाणाऱ्या Meters ची Accuracy Class वेगळी असू शकते.

💡 Table 12: Applications / उपयोग

उपयोग (USES / APPLICATIONS)
१. या प्रात्यक्षिकामुळे विद्यार्थ्याला DC Machine चे Field व Armature Resistance मोजण्याच्या विविध पद्धती समजतील. २. Voltmeter-Ammeter Method व Ohmmeter Method मधील फरक व त्याची कारणे समजतील. ३. DC Machine च्या Copper Loss (I²R Loss) ची गणना करण्यासाठी हे Resistance Measurements उपयोगी आहेत. ४. DC Machine ची Efficiency व Performance ठरवण्यासाठी ही Measurements आवश्यक आहेत.

📌 Table 13: Summary / सारांश

सारांश (SUMMARY)

या प्रात्यक्षिकात आपण DC Compound Machine चे Shunt Field Resistance Voltmeter-Ammeter Method (Fig 1) व Ohmmeter Method (Fig 3) द्वारे मोजणे, Armature Resistance Voltmeter-Ammeter Method (Fig 4) व Ohmmeter Method (Fig 5) द्वारे मोजणे, दोन्ही Methods मधील Readings ची तुलना करणे व फरकाची कारणे शोधणे शिकलो. Shunt Field Resistance High Value (शेकडो Ohms) असते तर Armature Resistance Low Value (काही Ohms) असते. Armature Resistance मोजताना Armature Hold करणे व Brush Contact तपासणे महत्त्वाचे आहे.

✍️ Table 14: Signatures / स्वाक्षऱ्या

प्रशिक्षणाध्यायांचा (Trainee)	सहभाग निर्देशक (Participant Instructor)	गटनिर्देशक (Group Instructor)	प्राचार्य (Principal)
(तुमचे नांव व सही)	(सही)	(सही)	(सही)

📐 Diagrams / आकृत्या